حق اعتراض مردم در برابر حکومت و مسئولیت حکومت اسلامی در قبال شهروندان
نگاهی به رویدادهای هرات، بازداشت زنان و دختران و جایگاه عدالت در اسلام
افغانستان سرزمینی است که طی دهههای متمادی شاهد جنگ، ناامنی، بیثباتی سیاسی و بحرانهای متعدد انسانی بوده است. مردم این کشور در طول سالیان دراز هزینههای سنگینی را در راه حفظ استقلال، عزت، دین، فرهنگ و هویت خویش پرداختهاند. در چنین شرایطی هر رویدادی که منجر به آسیب دیدن شهروندان، زنان، کودکان و افراد غیرنظامی شود، نه تنها یک مسئله سیاسی بلکه یک مسئله انسانی، اخلاقی و دینی نیز به شمار میرود
بر اساس گزارشهای منتشرشده، اعتراضهایی در شهر هرات در حمایت از زنان و دخترانی که توسط محتسبان امر به معروف بازداشت شده بودند، شکل گرفت. همچنین گزارش شده است که در جریان این اعتراضها بر اثر تیراندازی، یک کودک جان خود را از دست داده و تعدادی از شهروندان زخمی شدهاند. صرفنظر از جزئیات و روایتهای مختلفی که ممکن است درباره این رویداد وجود داشته باشد، کشته شدن یک کودک و آسیب رسیدن به غیرنظامیان موضوعی است که وجدان انسانی هر انسان آزادهای را متأثر میسازد
اسلام دینی است که جان انسان را مقدس میشمارد، عدالت را اساس حکومت میداند و کرامت انسان را از بزرگترین نعمتهای الهی معرفی میکند. بنابراین بررسی چنین حوادثی از منظر قرآن کریم و آموزههای اسلامی اهمیت فراوانی دارد
کرامت انسان در قرآن کریم
نخستین اصل در نگاه اسلام به انسان، اصل کرامت است. خداوند در قرآن کریم میفرماید
«وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ»
(سوره اسراء، آیه ۷۰)
و به یقین فرزندان آدم را گرامی داشتیم
این آیه نشان میدهد که کرامت انسانی به قوم، زبان، جنسیت یا جایگاه اجتماعی وابسته نیست. هر انسانی دارای حرمت و ارزش ذاتی است
وقتی قرآن از کرامت انسان سخن میگوید، به این معناست که جان، مال، آبرو و حقوق مردم باید محفوظ بماند. هیچ حکومت اسلامی نمیتواند بدون توجه به این اصل بنیادین ادعای اجرای کامل تعالیم اسلام را داشته باشد
جایگاه عدالت در حکومت اسلامی
عدالت مهمترین ستون هر حکومت اسلامی است. خداوند میفرماید
«إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ»
(سوره نحل، آیه ۹۰)
همانا خداوند به عدالت و نیکی فرمان میدهد
در اندیشه اسلامی، حکومت اسلامی پیش از آنکه به قدرت شناخته شود، به عدالت شناخته میشود. اگر مردم در جامعه احساس عدالت نکنند، مشروعیت اخلاقی هر حکومت اسلامی با پرسشهای جدی مواجه میشود
عدالت تنها در دادگاهها معنا ندارد؛ بلکه در رفتار مأموران، نیروهای امنیتی، مسئولان محلی و تمامی نهادهای یک حکومت اسلامی باید مشاهده شود
حق اعتراض مردم در اسلام
برخی تصور میکنند که مردم در برابر حکومت تنها وظیفه اطاعت دارند؛ در حالی که تاریخ اسلام نشان میدهد مسلمانان حق نصیحت، انتقاد و مطالبه عدالت را داشتهاند
قرآن کریم میفرماید
«وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ»
(سوره شوری، آیه ۳۸)
و کارهایشان با مشورت میان آنان انجام میشود
این آیه بیانگر آن است که اداره جامعه باید بر اساس مشارکت مردم و شنیدن صدای آنان باشد. اگر مردم نتوانند نگرانیهای خود را بیان کنند، اصل شورا که یکی از پایههای حکومت اسلامی است، تضعیف میشود
حق اعتراض مسالمتآمیز را میتوان در چارچوب امر به معروف و نهی از منکر نیز فهمید. مردم حق دارند از مسئولان بخواهند که عدالت را رعایت کنند و نسبت به مشکلات جامعه پاسخگو باشند
سئولیت حکومت اسلامی در برابر زنان
یکی از مهمترین وظایف هر حکومت اسلامی حفظ کرامت زنان است. اسلام در زمانی ظهور کرد که زنان در بسیاری از جوامع از ابتداییترین حقوق انسانی محروم بودند. قرآن کریم برای زنان شخصیت مستقل قائل شد و آنان را در انسانیت و ارزش معنوی برابر با مردان دانست
خداوند میفرماید
«إِنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى»
(سوره آل عمران، آیه ۱۹۵)
من عمل هیچ عملکنندهای از شما را، چه مرد و چه زن، ضایع نمیکنم
بنابراین یک حکومت اسلامی موظف است در برخورد با زنان نهایت احترام، عدالت و رعایت حقوق انسانی را مدنظر قرار دهد
کودکان؛ قربانیان خاموش بحرانها
در تمامی درگیریها و بحرانهای سیاسی، کودکان آسیبپذیرترین قشر جامعه هستند. اسلام توجه ویژهای به کودکان دارد
پیامبر اسلام صلی الله علیه وسلم با کودکان مهربان بود و بارها مسلمانان را به رعایت حقوق آنان سفارش کرد
اگر در هر حادثهای کودکی جان خود را از دست بدهد، جامعه اسلامی باید از خود بپرسد که چگونه میتوان از تکرار چنین فجایعی جلوگیری کرد. مسئولیت حفظ جان کودکان تنها بر عهده خانوادهها نیست؛ بلکه بر عهده جامعه و حکومت اسلامی نیز هست
ارزش جان انسان در قرآن
خداوند میفرماید
«مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا»
(سوره مائده، آیه ۳۲)
هر کس انسانی را بدون حق بکشد، گویی همه مردم را کشته است
این آیه یکی از بزرگترین بیانیههای قرآن درباره حرمت جان انسان است. هیچ حکومت اسلامی نباید نسبت به خون انسانها بیتفاوت باشد. هر قطره خون ناحق که بر زمین ریخته شود، مسئولیتی سنگین بر دوش عاملان و مسئولان آن قرار میدهد
حکومت اسلامی و اصل پاسخگویی
یکی از ویژگیهای اساسی حکومت اسلامی پاسخگو بودن در برابر مردم است
خلیفه دوم مسلمانان، حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه، بارها تأکید میکرد که حاکمان باید در برابر مردم پاسخگو باشند. تاریخ اسلام نشان میدهد که مردم میتوانستند پرسشهای خود را مستقیماً از حاکمان مطرح کنند
اگر مردم درباره بازداشتها، برخوردها یا عملکرد نهادهای حکومتی پرسش داشته باشند، یک حکومت اسلامی باید به جای نادیده گرفتن مطالبات عمومی، پاسخهای روشن و قانعکننده ارائه کند
امر به معروف و نهی از منکر؛ مسئولیت متقابل
امر به معروف و نهی از منکر تنها وظیفه حکومت نیست؛ بلکه مسئولیتی متقابل میان مردم و مسئولان است
خداوند میفرماید
«وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ»
(سوره آل عمران، آیه ۱۰۴)
بر اساس این اصل، مردم نیز حق دارند نسبت به مسائل اجتماعی و عملکرد مسئولان نگرانیهای خود را بیان کنند. یک حکومت اسلامی باید میان حفظ نظم عمومی و احترام به حقوق شهروندان تعادل برقرار کند
حکومت اسلامی و اصل رحمت
خداوند پیامبر اسلام را چنین معرفی میکند
«وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ»
(سوره انبیاء، آیه ۱۰۷)
رحمت یکی از ارکان اساسی حکومت اسلامی است. اگر عدالت ستون حکومت باشد، رحمت روح آن است. برخورد با مردم باید بر پایه احترام، مهربانی، نصیحت و گفتوگو باشد
ضرورت شنیدن صدای مردم
هیچ جامعهای بدون ارتباط میان مردم و حکومت به ثبات پایدار نمیرسد. یک حکومت اسلامی زمانی موفق خواهد بود که بتواند صدای مردم را بشنود، مشکلات آنان را درک کند و برای حل آنها اقدام نماید
نادیده گرفتن مطالبات عمومی معمولاً موجب افزایش فاصله میان مردم و حکومت میشود. در مقابل، گفتوگو، شفافیت و پاسخگویی میتواند اعتماد اجتماعی را تقویت کند
حکومت اسلامی و مسئولیت حفظ امنیت
امنیت یکی از مهمترین وظایف هر حکومت اسلامی است. اما امنیت تنها به معنای نبود جنگ نیست؛ بلکه شامل امنیت جانی، روانی و اجتماعی مردم نیز میشود
وقتی شهروندان احساس کنند که میتوانند بدون ترس از آسیب دیدن دیدگاههای خود را بیان کنند، جامعه به سمت ثبات و آرامش حرکت میکند. حفظ امنیت نباید به قیمت از بین رفتن اعتماد عمومی تمام شود
عدالت بهتر از زور
تاریخ نشان داده است که هیچ حکومتی تنها با زور پایدار نمانده است. آنچه حکومتها را ماندگار میسازد، عدالت و رضایت مردم است
یک حکومت اسلامی باید بیش از هر چیز به عدالت تکیه کند. قرآن کریم بارها مسلمانان را به رعایت انصاف دعوت کرده است
خداوند میفرماید
«اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى»
(سوره مائده، آیه ۸)
عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است
جایگاه زنان در توسعه جامعه
هیچ جامعهای بدون مشارکت زنان نمیتواند به پیشرفت کامل دست یابد. زنان مادران، آموزگاران و پرورشدهندگان نسلهای آینده هستند
یک حکومت اسلامی که خواهان رشد علمی، فرهنگی و اجتماعی است، باید شرایطی فراهم کند که زنان با حفظ ارزشهای اسلامی از کرامت، امنیت و فرصتهای لازم برخوردار باشند
نقش گفتوگو در حل بحرانها
گفتوگو یکی از مؤثرترین ابزارهای حل اختلافات اجتماعی است. هنگامی که اعتراضی در جامعه شکل میگیرد، نخستین راهکار باید شنیدن سخنان مردم و تلاش برای حل مسالمتآمیز مشکلات باشد
یک حکومت اسلامی که بر اصول قرآن و سنت پایبند است، گفتوگو را بر تنش و خشونت ترجیح میدهد
مسئولیت تاریخی حکومت اسلامی
هر حکومت اسلامی در برابر خداوند، مردم و تاریخ مسئول است. عملکرد حکومتها نه تنها در زمان حال بلکه در حافظه تاریخی ملتها ثبت میشود
نسلهای آینده درباره نحوه برخورد با زنان، کودکان، معترضان و شهروندان قضاوت خواهند کرد. از این رو رعایت عدالت، رحمت و کرامت انسانی اهمیت بسیار زیادی دارد
حادثه هرات، صرفنظر از جزئیات و روایتهای مختلف آن، بار دیگر توجه افکار عمومی را به اهمیت حقوق شهروندان، جایگاه زنان، امنیت کودکان و مسئولیت حکومتها جلب کرده است
قرآن کریم حکومت را وسیلهای برای برقراری عدالت میداند، نه هدفی برای اعمال قدرت. یک حکومت اسلامی باید حافظ جان انسانها باشد. یک حکومت اسلامی باید صدای مردم را بشنود. یک حکومت اسلامی باید نسبت به زنان و کودکان با مهربانی و احترام رفتار کند. یک حکومت اسلامی باید پاسخگو باشد. یک حکومت اسلامی باید عدالت را بر هر چیز مقدم بدارد. یک حکومت اسلامی باید از خون انسانهای بیگناه حفاظت کند. یک حکومت اسلامی باید بر اساس شورا و مشارکت مردم عمل نماید. یک حکومت اسلامی باید کرامت انسانی را پاس بدارد. یک حکومت اسلامی باید رحمت را در رفتار خود متجلی سازد. یک حکومت اسلامی باید از تعالیم قرآن الهام بگیرد و نه از خشونت و ترس
اسلام دینی است که انسان را گرامی میدارد، عدالت را واجب میشمارد و ظلم را محکوم میکند. هر اندازه که یک حکومت اسلامی به این اصول نزدیکتر باشد، به آرمانهای حقیقی اسلام نزدیکتر خواهد بود و هر اندازه از این اصول فاصله بگیرد، از روح عدالتمحور و رحمتمحور اسلام دور خواهد شد
امید آن است که همه جوامع اسلامی با تکیه بر آموزههای قرآن کریم، راه عدالت، گفتوگو، احترام به حقوق مردم و حفظ کرامت انسانی را در پیش گیرند تا هیچ مادری داغ فرزند نبیند، هیچ کودکی قربانی خشونت نشود و هیچ شهروندی احساس نکند که صدایش شنیده نمیشود
Leave a Reply