محمدافضل خان یکی از فرزندان ارشد دوستمحمد خان و از اعضای برجسته دودمان بارکزایی بود که در دوران پرآشوب پس از مرگ پدرش، بهمدت کوتاهی به قدرت رسید. او در سال ۱۸۶۶ میلادی پس از شکست دادن برادرش شیرعلی خان، خود را بهعنوان امیر افغانستان معرفی کرد و تا زمان مرگش در سال ۱۸۶۷ حکومت کرد.
پس از درگذشت دوستمحمد خان در ۱۸۶۳، مسیله جانشینی به بحرانی سیاسی تبدیل شد. شیرعلی خان ابتدا به قدرت رسید، اما محمدافضل خان که در شمال افغانستان (بلخ و مزار شریف) نفوذ داشت، به همراه برادرش محمدطاهر خان و حمایت قبایل ازبک و تاجیک، علیه حکومت مرکزی قیام کرد. در سال ۱۸۶۶، نیروهای او کابل را تصرف کردند و شیرعلی خان مجبور به فرار شد.
محمدافضل خان پس از رسیدن به قدرت، با مشکلات گستردهای روبهرو شد؛ از جمله مقاومت وفاداران شیرعلی خان، بحرانهای مالی، و ضعف ساختار اداری. او تلاش کرد حمایت برخی قبایل را با اعطای امتیازات جلب کند اما در اصلاح ساختار دولت ناکام ماند. همچنین بیماری مزمن وضعیت جسمانی او را ضعیف کرده بود.
محمدافضل خان کمتر از یک سال پس از آغاز حکومت، در سال ۱۸۶۷ درگذشت. پس از مرگ او، برادرش محمداظهار خان و سپس دیگر اعضای خانواده تلاش کردند قدرت را حفظ کنند، اما در نهایت شیرعلی خان در سال ۱۸۶۸ دوباره به قدرت بازگشت.
هرچند حکومت محمدافضل خان کوتاهمدت بود، اما نماد تنشهای جانشینی و فروپاشی وحدت درونخاندانی پس از دوستمحمد خان محسوب میشود. او در میان برخی قبایل شمال افغانستان محبوب بود، اما فقدان تجربه حکمرانی و عدم انسجام سیاسی در کشور، مانع موفقیت پایدار او شد.
– Gregorian, Vartan. The Emergence of Modern Afghanistan
– Encyclopædia Iranica, Entry on “Afzal Khan”
– Noelle, Christine. State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan
Leave a Reply