امر به معروف و نهی از منکر یکی از ارکان جامعه اسلامی است که قرآن آن را امری اخلاقی، نرمخو، مردمی و مشروط به شرایط دانسته است. در قرآن کریم آمده است:
«وَلْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ ۚ وَأُولَٰیِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»
(سوره آل عمران، آیه ۱۰۴)
در این آیه، تأکید بر «دعوت به خیر» و نه «تحمیل» و نهی از منکر با هدف اصلاح است، نه سرکوب
امر به معروف و نهی از منکر، یکی از ارکان مهم در فرهنگ اسلامی است که هدف آن اصلاح جامعه و گسترش ارزشهای دینی و اخلاقی میباشد. این اصل در قرآن کریم و احادیث پیامبر اسلام (ص) و اهلبیت (ع) مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. نقش این فریضه، تنها محدود به رفتار فردی نیست، بلکه تأثیرات گستردهای در ساختار اجتماعی و نظم دینی جامعه دارد.
از دیدگاه اجتماعی، اجرای صحیح امر به معروف میتواند به تقویت روح همبستگی و مسیولیتپذیری در میان افراد جامعه منجر شود. زمانیکه اعضای جامعه نسبت به رفتارهای یکدیگر حساس باشند و خیرخواهانه تذکر دهند، احساس امنیت اخلاقی و اعتماد عمومی افزایش مییابد. این رفتارها میتواند مانع از گسترش ناهنجاریهای اجتماعی نظیر ظلم، بیعدالتی، فساد و تبعیض گردد. همچنین موجب میشود تا افراد احساس کنند که در یک محیط سالم و پایبند به ارزشهای انسانی زندگی میکنند.
از نظر دینی، امر به معروف باعث رشد معنوی انسانها میشود و جامعه را بهسوی تقوا و پرهیزگاری سوق میدهد. فردی که دیگران را به خوبیها دعوت میکند، خود نیز ملزم به عمل به آن معروف میشود و این امر به نوعی تمرین اخلاقی و معنوی برای خود شخص نیز محسوب میگردد. در عین حال، غفلت از این فریضه، میتواند باعث گسترش گناه و بیتفاوتی عمومی نسبت به مفاسد گردد.
در نتیجه، امر به معروف و نهی از منکر یکی از ابزارهای اساسی برای اصلاح فرد و جامعه است که در صورت اجرای صحیح و با روشهای حکیمانه، آثار مثبت و پایداری در زمینههای اجتماعی، اخلاقی و دینی برجای خواهد گذاشت.
فقهای بزرگ شیعه و سنی متفقالقولند که امر به معروف شرایط خاصی دارد: علم به معروف و منکر، احتمال تأثیر، نبود مفسده، رعایت ادب و تدریج در مراحل. در نتیجه، تحمیل حکومتی و استفاده از خشونت، با اصل فقهی آن سازگار نیست.
تأسیس وزارت امر به معروف در افغانستان، بهویژه تحت حاکمیت طالبان، با اقدامات خشن، تفتیشگرانه، تنبیهی و اجباری همراه بوده است. چنین رویکردی برخلاف روح قرآن است که میفرماید:
«ادْعُ إِلَىٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ»
(سوره نحل، آیه ۱۲۵)
دعوت با «حکمت و موعظهٔ نیکو» نقطهٔ مقابل بازرسی خیابانی، تهدید زنان، اجبار حجاب و ایجاد ترس در جامعه است.
عملکرد وزارت امر به معروف باعث بدبینی گسترده نسبت به دین، ریاکاری عمومی، رشد ظاهرسازی مذهبی و حتی گریز از اسلام شده است. اسلام واقعی بر تحول قلبی و اخلاقی تکیه دارد، نه رفتار تحمیلی سطحی.
اگر هدف اصلی دین، رشد انسان و ساخت جامعه اخلاقمحور باشد، عملکرد خشن، مردانهمحور، ضد علم و آزادی این وزارت، در حقیقت خیانت به روح اسلام است. پیامبر (ص) حتی در زمان جاهلیت با مهربانی و مدارا دعوت به ایمان میکرد، نه با گشتهای تفتیشی.
برای نجات مفهوم اصیل امر به معروف، باید این وظیفه به مردم آگاه، علمای مستقل، رسانههای اخلاقمحور و نهادهای آموزشی سپرده شود. اجرای آن با خشونت، جز تضعیف دین و مشروعیتزدایی از حکومت هیچ نتیجهای ندارد.
Leave a Reply