زمانشاه درانی، پسر تیمورشاه و نوه احمدشاه درانی، سومین پادشاه از سلسله درانیها بود که پس از مرگ پدرش در سال ۱۷۹۳ میلادی بر تخت سلطنت نشست. دوران سلطنت او پر از تلاش برای تثبیت قدرت در برابر تهدیدات داخلی و خارجی بود و او یکی از مهمترین شخصیتهای دورهٔ ابتدایی دولتسازی در افغانستان به شمار میرود.
زمانشاه پس از مرگ پدرش در میان رقابت شدید میان فرزندان تیمورشاه به قدرت رسید. او برای تثبیت جایگاه خود مجبور شد با رقبای خانوادگی وارد جنگ شود. در نهایت با حمایت گروهی از قبیله بارکزایی، سلطنت را به دست گرفت.
دوران حکومت زمانشاه با شورشهای گسترده داخلی، بهویژه از سوی دیگر شاهزادگان درانی و قبایل ناراضی همراه بود. این درگیریها او را وادار به تمرکز بیشتر بر حفظ نظم داخلی کرد و مانع گسترش قدرت خارجی شد.
زمانشاه درانی در تلاش بود تا سیاست توسعهطلبانهٔ احمدشاه را ادامه دهد. او سه بار تلاش کرد تا به هند لشکرکشی کند و دهلی را به تصرف درآورد. اما تهدید از سوی ایران قاجار و تحریکات بریتانیا در هند، این تلاشها را ناکام گذاشت.
بریتانیا که از نفوذ روزافزون درانیها در هند نگران بود، سیاستهایی را برای بیثباتسازی حکومت زمانشاه دنبال کرد. این اقدامات شامل ایجاد ارتباط با مخالفان داخلی زمانشاه و تشویق ایران به حمله به غرب افغانستان بود.
در سال ۱۸۰۰، زمانشاه توسط برادرش محمودشاه درانی با حمایت قبایل ناراضی و بخشی از نخبگان بارکزایی از قدرت کنار زده شد. او در نهایت نابینا شده و بقیه عمرش را در اسارت در هرات گذراند.
زمانشاه درانی اگرچه در ایجاد یک دولت مقتدر ناکام ماند، اما تلاشهایش برای حفظ استقلال سیاسی افغانستان در برابر قدرتهای خارجی از اهمیت تاریخی برخوردار است. حکومت او نمونهای از مشکلات دوران دولتسازی و رقابتهای درونخاندانی در قرن هجدهم میلادی بود.
Leave a Reply